Hakkı Uslu

Eğitim, bireyin davranışlarında, yaşantısından yararlanarak olumlu değişmelerin meydana getirilme sürecidir. Bu süreç insan yaşamı boyunca devam eder. Eğitimi örgün ve yaygın eğitim olarak iki gruba ayırmak mümkündür. Eğitimin gerçekleşmesinde şüphesiz ki çok çesitli araç ve gereçler kullanılmaktadır. Örgün ve yaygın eğitim süreçlerinde kullanılması gereken en önemli araçlardan birisi de karikatürdür.

Karikatürün Eğitim Açısından Önemi Nedir?

Yeterince anlaşılamamış olsa da karikatür sanatı eğitim sürecinde çok önemli bir yere sahiptir. İnsanı eleştirmek, düşündürmek ve güldürmek gibi işlevleri bulunan karikatürün temelinde insan ve toplumun eğitimi yatmaktadır. Karikatür eleştiriye dayalı bir sanattır. Eleştiri ise düşünmeyi, görmeyi, sorunların ve olumsuzlukların tesbitini beraberinde getirir. Bu da çözüm yollarının üretilmesi için temel gerekliliktir. Bütün bunları mizah yoluyla yapmak ise karikatürün sihirli gücüdür.

Karikatürcünün Eğitsel Rolü Nedir?

Mevcut ortamı inceleyerek sorunları dile getiren karikatürcü çizgisiyle toplumu güldürmeyi amaçlarken aynı zamanda düşün yoluyla insanların toplumsal sorunlar, çelişkiler ve sapmalar konusunda bilinçlenmesini hedeflemektedir. Bu da beraberinde çözüm arayışını getirecek ve toplumsal davranışlarda belli bir iyileşmeye neden olacaktır.

Karikatür bakmayı değil görmeyi sağlar. Sanatıyla toplumun olumlu yönde ilerlemesini, bireylerin aydınlanarak, sorunları sezip bunları çözebilecek yeterliliğe gelmesini amaçlayan bir karikatürcünün bireyi tanıması, bireyin yaşadığı çevreyi sosyal, kültürel, ekonomik yönden incelemesi, karikatür sanatının yapısını işlevlerini inceliklerini bilmesi gerekmektedir. Başka bir deyişle birey, toplum, karikatür ilişkisi ne derece güçlü olursa eğitsel yönden o denli nitelikli eserler ortaya çıkacaktır.

Toplumu bireylerin birlikteliği oluşturmaktadır. Bir sanatçının toplum ile iletişim kurabilmesi için temelde insan faktörünü tanıması gerekmektedir. Karikatür sanatçısını birey iki yönde ilgilendirir. Bunlardan ilkini bireylerin ve davranışlarının karikatüre konu olması ikincisini de bireylerin karikatür sanatını alıcı kitle olması oluşturur. Bireylerin sosyokültürel, zihinsel, bedensel, psikolojik yönden ince-lenmesi esprinin tespitini kolaylaştıracağı gibi aynı zamanda sanatçının sesle-neceği kitlenin seviyesini ortaya koyar.

İnsan herhangi bir ihtiyacı ortaya çıktığında bunu gidermek için çevresiyle etkileşime girer. Yani çevre insanın ihtiyaçlarına cevap verecek unsurları içermektedir. Çizer, içinde yaşadığı toplumu iyi tanımak zorundadır. Birey ve toplum ilişkisinin iyi irdelenmesi, bireyin toplumsal çevre içindeki konumunu ortaya koyması bakımından önem taşımaktadır. Karikatürcü toplumu bu yönüyle ele aldığında toplumda bireyin ihtiyaçlarını ve bireylerin birlikteliklerinin getirdiği sosyal ilişkileri tanıyarak gerekli olan davranış kalıplarını, mevcut davranışları ve aradaki farkı açıkça görebilecektir. Toplumu iyi tanıyan bir karikatürcü toplumun istediği ve ihtiyaç duyduğu davranış örüntülerinin oluşmasında çizgilerini başarılı şekilde kullanabilecektir.

Bireyi ve yaşadığı çevreyi yeterince inceleyip tanıyan sanatçı verimli olabilmek için sanatını tüm ayrıntılarıyla tanımalı ve uygulayabilmelidir. Sanatçının başarısı uğraştığı sanat dalını kullanarak birikimini en güzel biçimde aktarmasına bağlıdır. Ülkemizde herhangi bir eğitim kurumunda karikatür eğitimi alma olanağı bulamayan sanatçının en önemli sorunlarından birisi kendini yetiştirme kaygısıdır. Karikatürcü öncelikle çok okumalı ve belli bir kültür düzeyine erişerek olayları yorumlayabilecek, doğruyu, yanlışı açık olarak görebilecek bir göze sahip olmalıdır.

Karikatür sanatını oluşturan temel unsurlar espri ve çizgidir. Diğer bir deyişle karikatür bireysel ve toplumsal olayların çeşitli boyutlarından kaynaklanan esprinin çizgi ile anlatımı sanatıdır. Karikatürde espri çok önemlidir. Öncelikle espri anlaşılır olmalı, aynı zamanda verilen mesaj mümkün olduğunca geniş kitleye ulaşabilecek nitelikte olmalıdır. Bunun yanında espri insanda bir etki uyandır-malı ve yaptırım gücüne sahip olmalıdır.

Karikatürde esprinin önemi kadar çizgi de büyük önem taşımaktadır. Espriyi en çarpıcı şekilde aktarabilen, esprinin niteliğinden herhangi bir kayba meydan vermeksizin konuyu çok yönlü işleyebilen, sadeliğini koruyabilen bir çizgi karikatürün sanatsal ve eğitsel niteliğini arttıracaktır. İfade gücü zayıf olan bir çizgi, çizerin düşüncesini tam aktaramaması, esprinin sapması ve dağılması gibi sonuçlar doğuracak sonuçta sanatçı ile sanatı alıcı kitle arasında ortaya çıkan iletişim yetersizliği amaca ulaşmada engel teşkil edecektir.

Karikatürde çizgi, esprinin anlatımında yazının kullanılmasına meydan vermeyecek güçte olmalıdır. Karikatürde yazının kullanılması, onun niteliğinden, özgünlüğünden ve hepsinden önemlisi sanatsallığından çok sey götürecektir. Bir başka deyişle karikatürün büyüsü bozulacaktır. Yazılı karikatürler yerine salt çizgiye dayanan karikatürler alıcı kitlenin daha geniş olmasını sağlayacak ve tüm dünya insanlarının karikatürde ortak bir dil oluşturmasına neden olacaktır. Yazısız karikatürler sayesinde sanatçılar daha kolay ve yaygın biçimde tüm uluslarına seslenebilirler. Böylece uluslararası ilişkilerde (kültür alışverişi, ekonomik ve sosyal durumlar, turizm vb.) karikatürün önemi artmış, yeri belirginleşmiş, hepsinden önemlisi karikatürün eğitsel amacına ulaşması hız ve önem kazanmış olacaktır.

Her zaman toplumun önünde olan toplumu ileriye götürmekle görevlendirilen sanatçılar bu bağlamda eğiticilik görevini üstlenmektedirler. Şüphesiz ki birçok tanımında yer aldığı gibi düşünsel işlevi ön planda olan, olayları ve problemleri en çarpıcı ve kısa biçimde dile getirebilen, mizahi yönü ile insanları incitmeden eleştiren karikatür diğer sanat dalları arasında ayrı bir yer bulmakta ve karikatür sanatçısı yukarıda geçen eğiticilik, nitelik ve sorumluluklarını tüm ciddiyetiyle üzerinde taşımaktadır.

Eğitimde Karikatür Nasıl Kullanılmalıdır?

Karikatür, basın yayın, kitap, sergi, yarışma vb yollarla insanlara ulaşmakta ve eğitsel görevini yerine getirmektedir. Ama ülkemizde bu ulaşım karikatüre ilgi duyan ve gerekli olanakları bulunan kişilerin kendi çabalarıyla karikatüre ulaşması sonucu gerçekleşmektedir. Çünkü karikatürün önemi yeterince anlaşılamamış ve gerekli yaygınlığı kazanamamıştır.

Oysa karikatür daha çok kitleye ulaşmalıdır. Bunun için de örgün eğitim kurumlarımızda karikatürün sihirli gücünden yararlanılması eğitimimize çok sey ka-zandıracaktır.

Neden Karikatür?

• Karikatürün temelinde eleştirme, güldürme ve düşündürme vardır.
• Karikatür mizahi yönü sayesinde çocukların ilgisini çeken bir sanat dalıdır.
• Çizgiler içine gizlenmiş esprinin ortaya çıkarılması öğrenciler için bir bulmacanın çözülmesi ya da yeni bir şeylerin keşfedilmesi demektir.
• Esprinin anlaşılması ve yorumlanması için öğrenciler zihinsel bir etkinlik göstereceklerdir.
• Öğrencilerde düşünme, algılama, anlama, fark etme, yaratıcılıklarını ve hayal gücünü harekete geçirme gücü gelişecektir.
• Karikatür yoruma açıktır. Her yaştan ve her seviyeden insan bir karikatüre baktığında kendine uygun bir yorum yapabilir. Öğrencilerin de karikatüre bakış açısı farklı olabilecek ve ortak konuda farklı yorumlar ortaya çıkabilecektir.
• Ögrencilerin bir karikatürü yorumlamaları onların ifade gücünü geliştirecektir.
• Her öğrenci aynı karikatürü farklı şekilde ifade edeceği için ifade zenginligi ortaya çıkacaktır.
• Türkçe derslerinde yazılı ve sözlü anlatım becerilerinin geliştirilmesinde bir karikatürün yorumlanması öğrenci için zevkli ve yararlı bir çalışma olacaktır.
• Karikatür, her derste ve her konuda kullanılabilecek bir araçtır.
• Öğrencilerin dersi sevmelerini ve sıkılmamalarını sağlar.
• Konuların işlenişinde daha fazla duyu organına ve zihinsel etkinliğe yer verildiği için ögrenme kalıcı ve zevkli olacaktır.
• Muhakeme gücü gelişir.
• Çevresini ve toplumu daha iyi tanımasına yardımcı olur
• Özeleştiri yapabilme gücünü geliştirir.
• Toplumsal olaylara bakış açısını geliştirir.
• Toplumsal olaylara karşı bilinçlenmesini sağlar.
• Öğrenciler eleştirme, eleştiriye açık olma, özeleştiri yapabilme, sorunları göre-bilme ve bu sorunlar için çözüm üretme konularında gelişeceklerdir.
• Estetik duygularının gelişmesini sağlayacaktır.
• Sanata olan ilgilerini arttıracaktır.

Nasıl Bir Çalışma Yapılabilir?

Burada amacımız ş üphesiz ki öğrencilerimizi bir karikatürcü olarak yetiştirmek değildir. Bütün öğrencilerimizin çizer olması beklenemez. Amacımız karikatürü eğitimde etkin bir araç olarak kullanabilmektir.

Özellikle ilk sınıflarda öğrencilerimizin karikatürle tanışmasını sağlamalıyız. Bunun için de karikatürün ne olduğu, bir karikatürün nasıl ortaya çıktığı, karikatürün amacı kavratılmalıdır. Ama derslerimizde asıl önemli olan o ders için belirlenen davranışların kazandırılmasıdır. Bu davranışların kazandırılmasında da karikatürlerden faydalanmak çok büyük önem taşımaktadır. Karikatürü çizer olarak değil izleyici/okuyucu olarak öğrencilerimize yansıtmak yararlı olacaktir. Ş üphesiz ki bazı derslerde (Resim-iş, bireysel ve toplu etkinlikler gibi) ögrencilerimizin de isterlerse karikatür çizebileceklerini söylemek bazı denemeler yaptırmak mümkündür. Ama yukarıda da belirttiğimiz gibi bu çalışmadaki amacımız karikatürün tüm derslerde etkili bir araç olarak kullanılmasıdır. Bu noktada öğretmenlere çok büyük görev düşmektedir.

Öğretmen Nelere Dikkat Etmelidir?

• Öğretmen öncelikle karikatür sanatını iyi bilmeli ve yakından takip etmelidir.
• Karikatüre ulaşabileceği kaynaklar konusunda bilgi sahibi olmalıdır.
• Zengin bir karikatür arşivine sahip olmalıdır.
• Espriyi anlama, yorumlama konusunda çelişkiye düşmemelidir.
• Kullanacağı karikatürleri plânlama aşamasında belirlemeli ve yıllık, ünite, günlük plânında yer vermelidir.
• Her ders ve konu için en uygun karikatürleri seçebilmelidir.
• Eğer mümkünse karikatürü sınıfta tepegöz veya projektör gibi bir araçla tüm sınıfın görebileceği bir şekilde yansıtmalıdır. Bu imkan yoksa eser fotokopi vb teknikle büyütülebilir. Ayrıca çoğaltılarak öğrencilere de verilmeli ve arşiv oluşturmaları sağlanmalıdır.
• Sonraki derste işlenecek konu için öğrencilere araştırma yaptırarak konuya uygun karikatür bulmaları konusunda ödev verilebilir.
• Mümkün olduğunca yazısız karikatürler kullanılmalıdır.
• Her konuda farklı çizerlerin çalışmalarına yer verilmelidir. Ayrıca farklı uluslardan farklı karikatürlerin gösterilmesi de yukarıda belirtilen eğitsel süreçlerin gerçekleşmesinde daha etkili olacaktır.
• Zaman zaman aynı konuda çizilmiş farklı karikatürler bir arada ele alınmalı ve çizerlerin olaya bakış açılarındaki farklı ve benzer noktalar buldurulmalıdır.

Okul Bünyesinde Yapılabilecek Etkinlikler Nelerdir?

Bütün bunların yanında okul bünyesinde yapılan eğitsel ve kültürel etkinliklerde de karikatüre yer verilebilir. Okullarımızda kutlanan belirli gün ve haftalarda karikatür yarışmaları düzenlenmesi, yetenekli ve istekli öğrenciler için karikatür okulu oluşturularak karikatür dersleri verilmesi, gerek öğrencilerin gerekse sanatçıların karikatür sergilerinin açılması, karikatür sanatçılarının davet edilerek konferans vermelerinin sağlanması, okul sınıf ve duvar gazetelerinde karikatürlere yer verilmesi ögrenmeyi daha etkili ve zevkli kılacaktır.